Plus Ultra | Bank-, derivaten-, effecten- en strafrecht | 31 maart 2026

“In our view, […] derivatives are financial weapons of mass destruction, carrying dangers that, while now latent, are potentially lethal.”

Warren Buffett,

Berkshire Hathaway jaarverslag 2002, p. 15

Het volgende geval is op microniveau een uitstekend voorbeeld van een ramp met derivaten en de complexiteit en gevolgen ervan voor de direct en indirect betrokkenen, aandeel- en toezichthouders. De derivatenhandel krijgt in dit geval vaak minder aandacht, hoewel die juist één van de belangrijkste oorzaken is van de problemen. Zijn derivaten financiële massavernietigingswapens? U mag het zeggen.

We beginnen op 12 december 2012 met een vermogende grondlegger en beheerder van onder meer twee beleggingsfondsen. Via zijn fondsen had hij zich volgens de Amerikaanse autoriteiten op een buitenlandse aandelenbeurs schuldig gemaakt aan handel met voorkennis en marktmanipulatie. In het kader van de strafrechtelijke schulderkenning verbeurde hij USD 16.257.918 aan wederrechtelijk voordeel. Bestuursrechtelijk verbeurde zijn fonds USD 3 miljoen, plus een bestuursrechtelijke boete van USD 44 miljoen. Zijn hoofdbelegger verbeurde USD 39.819 en betaalde een boete van USD 34.897.

Volgens een Nederlandse krant was de grondlegger beweerdelijk “al veroordeeld in tien zaken”, maar dat is incorrect. Vandaar dat Plus Ultra Juridische Vertalingen nuttig kunnen zijn. De Nederlandse kranten vermelden ook altijd eerst zijn ras, maar wat heeft dat nou weer met zijn beurshandel te maken? U mag het zeggen.

Hij sluit de fondsen en opent een nieuw kantoor: Archegos Capital Management (“Archegos”). Ditmaal een familievermogensbeheerder: toentertijd geen toezicht, geen inspecties, geen boekenonderzoek, geen meldplichten over aandelenbezit of leningen. De aanname van de wetgever toentertijd was dat uitsluitend familievermogen wordt beheerd, niet dat van externe beleggers, zodat dezen geen bescherming behoeven. Met zijn circa 50 werknemers, deskundige achtergrond en winstgevende reputatie beheerde hij het fonds niet als “familiekantoor”, maar feitelijk als een strategisch hefboomfonds. Omdat hij nogal vermogend was, kon hij veel gedaan krijgen bij de banken die royale commissies, transactiekosten en dergelijke zagen. Het vermogen van circa USD 200 miljoen in 2012 groeide naar USD 1,5 miljard in maart 2020 en snel naar meer dan USD 36 miljard in maart 2021 (tenlastelegging p. 3). De markposities in dat laatste jaar, aldus de autoriteiten, groeiden van circa USD 10 miljard naar USD 160 miljard aan blootstelling. De werking van derivaten.

Het handelde veel in aandelen van technologiebedrijven waarvan het de koers opdreef door op allerlei manieren direct en indirect veel aandelen te (ver)kopen. De directe wijze was de normale, openbare aankoop van aandelen tot de wettelijke drempel van 5%, waarna onder meer openbare registratie van aandelenbezit verplicht is bij de toezichthouder. De indirecte wijze was door voor miljarden dollars op krediet derivaten te kopen waarvan de onderliggende waarde een aandeel was. De banken leenden geld aan het fonds om een aandeel te kopen tegen een bepaald percentage van de kosten daarvan. Met de indirecte wijze omzeilde het fonds de registratieplicht en kon het boven de drempel toch onopgemerkt veel aandelen — marktmacht — blijven vergaren.

Met die aandeelderivaten kunnen beleggers enorme posities nemen in aandelen tegen slechts een relatief kleine aanbetaling, de rest is op krediet. De belegger beschikt over, maar wordt niet eigenaar van, die aandelen. Dit waren derivaten waarbij de ene partij de andere een bepaald (bijvoorbeeld rente)tarief betaalt in ruil voor betalingen op grond van de waarde en het rendement van het onderliggende aandeel. Archegos gaf, simpel gezegd, alle voor- en nadelen van het aandeel aan de bank in ruil voor een vergoeding. Feitelijk, zo wordt uitgelegd in de tenlastelegging, wedt de koper van zo’n derivaat dat het onderliggende aandeel aan het einde van de contractuele looptijd in waarde zal zijn gestegen of gedaald. Volgens de tenlastelegging begreep het fonds dat de banken niet de derivatencontracten waren aangegaan om die weddenschap, maar veeleer om de financieringscommissies per transactie te innen.

Omdat bij dit derivaat het aandeel het onderpand was, kochten de banken als partij bij het derivaatcontract het desbetreffende aandeel tegen marktprijs op ter voorkoming of beperking van blootstellingsrisico’s. Als de koers van zo’n aandeel dan USD 1 steeg, dan moest de bank als contractspartij USD 1 betalen aan Archegos, maar omdat zijn eigen gekochte aandeel ook met USD 1 zou zijn gestegen, zou de bank niets verliezen. In theorie. Als alles goed is.

Maar alles was niet goed. Archegos gebruikte die derivaten namelijk om de aandelenkoersen kunstmatig en drastisch op te pompen. Volgens de autoriteiten en benadeelde beleggers betaalden andere beleggers hierdoor te veel voor die aandelen. Voor de manipulatie moest het veel handelen in aandelen en had het dus veel geld nodig om die te kopen. Voor het verkrijgen van die miljarden aan krediet voor de aandeelderivaten misleidde het fonds zijn contractpartijen, banken, over zijn aandelenposities en -concentratie en liquiditeit. Zo loog het dat het een positie had van circa 35% in aandelen van een bedrijf, terwijl dat circa 84% was. Zo kreeg het meer geld (handelscapaciteit) om derivaten te blijven kopen voor de aandelenposities (indirecte aandelenhandel) om zo de koers daarvan op te drijven.

Uiteindelijk leidde in maart 2021 volgens de autoriteiten een koersdaling in de aandelen waarop het fonds zich het meest had geconcentreerd tot aanzienlijke aflossingsverzoeken van de banken in het kader van de kredietverstrekking. Het fonds moest geld storten op zijn rekening wanneer de koers van een aandeel onder een bepaald niveau was gedaald. Het had echter te veel blootstelling en te weinig liquiditeit. Het kon niet aan de verzoeken voldoen, was daarmee direct in verzuim, kreeg — ondanks de geruststellende garantie “gaat helemaal goedkomen, jongens” — geen uitstel van de banken en stortte volledig in. De koersdaling trof de banken die de aandelen hadden gekocht als onderpand en dekking. Door de werking van de derivatencontracten bleven de banken achter met enorme verliezen, miljarden. De grondlegger persoonlijk verloor in twee dagen USD 20 miljard. Verdampt.

Met name twee banken moesten enorme verliezen op hun balans nemen: Credit Suisse circa USD 5,5 miljard en Nomura USD 2,9 miljard. Zo’n megabank mag wel tegen zijn verlies kunnen, maar niet per se tegen zo’n ramp. Een verlies van deze omvang laat een dusdanig groot gat op de balans achter dat slechts een klein duwtje, extern of intern, nodig is om de bank te doen instorten. Denk aan een toevallige voorbijganger die onbedoeld zachtjes tegen een ander botst — “d’oh, sorry, hoor” — en deze pardoes de afgrond in doet struikelen. Credit Suisse kampte al jaren met een lijst aan juridische problemen, dus wellicht was dit dat d’oh duwtje de afgrond in.

Hoewel de banken bedrogen waren, waren zij ook onvoorzichtig geweest bij kredietverstrekking door informatie niet goed te controleren en alarmsignalen over risico’s te negeren. Naar aanleiding van deze zaak bracht de Amerikaanse centrale bank op 10 december 2021 een waarschuwing uit aan banken met grote derivatenportefeuilles en relaties met beleggingsfondsen over tekortkomingen in onderzoek vooraf en gedurende de relatie met fondsen. Aanvaarding van onvolledige en ongestaafde informatie van een fonds kan leiden tot schending van hun wettelijke plichten inzake onderzoek, veiligheid en risicobeheer. De onderzoeksplicht geldt niet alleen vooraf bij het aanvaarden van een cliënt, maar ook in de loop van de relatie. Dus steeds wanneer een cliënt in de loop van de relatie verzoekt om nieuwe kredietverstrekking voor beurshandel, geldt de onderzoeksplicht en niet de verstrekte informatie en resultaten uit het vooronderzoek.

Op 11 mei 2023 is rechterlijke goedkeuring verleend aan een schikking van USD 32,5 miljoen tussen Credit Suisse en beleggers die de bank beschuldigden van misleiding over de kwaliteit van het risicobeheer, met name bij cliënten met een hoog risico zoals Archegos.

Op 24 juli 2023 moest de opvolger van de ingestorte Credit Suisse een boete van USD 268,5 miljoen betalen aan een Amerikaanse bancaire toezichthouder vanwege schendingen van bancaire zorg- en onderzoeksplichten.

Eind augustus 2025 hebben 19 voormalige topfunctionarissen van Credit Suisse een schikking van USD 115 miljoen met aandeelhouders ter goedkeuring voorgelegd aan een New Yorkse rechter. In april 2026 is de zaak nog aanhangig. Door hun slecht risicobeheer zou de bank enorme verliezen hebben geleden in 2020 en 2021, onder meer vanwege Archegos, die uiteindelijk hebben geleid tot zijn ondergang.

Omdat de banken krediet verstrekken, zijn zij de eerste die vernemen van aflossingsproblemen, in privé. Dus zodra Archegos zijn banken liet weten dat het zijn schulden niet kon betalen — nog voordat openbaar werd en de markten vernamen dat het op het punt van instorting stond —, ontdeden zij zich snel van de aandelen die zij hadden gekocht. Hierdoor voorkwamen zij miljardenverliezen, maar kelderden de koersen nog veel verder ten nadele van de beleggers die nog niet wisten van het aflossingsprobleem. Dus dezen beschuldigden de banken vervolgens in een massavordering van handel met voorkennis, doch zonder succes. Ook zij moesten hun verliezen nemen.

De bestuursrechtelijke zaak is in april 2026 nog steeds niet afgedaan, vanwege het personeelstekort door een grote uitstroom bij de Autoriteit Effectenhandel. Volgens het verslag van 27 maart 2026 van de Amerikaanse Algemene Rekenkamer was in 2025 de organisatiebrede uitstroom 18%, bij de Afdeling Handhaving 18%, Afdeling Handel en Markten 22% en Afdeling Beleggingsbeheer 24%. Wellicht heeft u wel eens een eendagspoliticus een kettingzaag zien zwaaien waarmee hij gehakt zou gaan maken van de bureaucratie. Verband: uitstroom met directe gevolgen voor problemen op de markten, want veel kan niet worden onderzocht of aangepakt.

Tegen het fonds en zijn grondlegger zijn ook nog rechtszaken aangespannen door werknemers (USD 33 miljoen) en een pandeigenaar (USD 160.000), maar we weten nu wel genoeg. Slechts één kantoor met één soort derivaat was genoeg voor een jarenlange, massale ramp. Voor herhaling vatbaar? U mag het zeggen.

Voor alles over Amerikaanse beurzen, beurshandel, buitenbeurshandel, flitshandel, toezichthouders, algoritmische effectenhandel, Wet effectenhandel en nadere regelgeving, oplichtingsverbod, marktinstortingen en nog veel meer, zie het boek Duistere handelsplatforms en het recht van Amerika: toezichthouders, rechters, institutionele en particuliere beleggers, optimale uitvoering. Klik hier om het boek te bestellen.

Veel dank voor uw bezoek. Bij Plus Ultra hechten wij veel waarde aan de kwaliteit van juridische vertalingen. Wij waarderen onze cliënten ten zeerste en delen graag onze juridische en vertaalkundige vakkennis met u. Veel dank voor de donaties en voor het delen van Plus Ultra met anderen voor wie dit nuttig kan zijn. Het is door uw steun dat Plus Ultra gratis een bijdrage kan leveren aan onze geliefde mensen met waardevolle meertalige hulp en juridische en taalkundige artikelen en ook nuttige toeristische informatie en beelden. Nogmaals hartelijk dank voor uw steun en wij hopen u snel weer te zien.

U zult zien dat onze naam, ideeën en publicaties worden gekopieerd of iets soortgelijks wordt gemaakt of geprobeerd. Plus Ultra herkent u aan de inhoud.

© Plus Ultra Juridische Vertalingen & Uitgeverij. Alle rechten voorbehouden.