Wat is precies de voorwaarde in voorwaardelijk opzet?

Plus Ultra | Strafrecht | 13 februari 2026

“Apart from cheese and tulips, the main product of the country is advocaat, a drink made from lawyers.”  

Alan Coren

Terwijl de paarden grazen, gaat Plus Ultra’s Muzieklijst totaal Nederlands: Tijd Genoeg – Doe Maar. Een muzikaal juweeltje. Doe maar Is dit alles erachteraan. En daarna herhalen. Doe maar. Wel zo Nederlands.

In juridische vakliteratuur uit Nederland die in het Engels wordt geschreven, blijkt een soort mythe te bestaan dat een letterlijke vertaling als vertaalvorm op de één of andere manier beter is dan andere vertaalvormen. Er wordt bijvoorbeeld veel de Engelse vertaling “conditional intent” gebruikt in teksten op het gebied van bijvoorbeeld corruptie en witwassen. Hoogstwaarschijnlijk komt de vertaling uit een vertaalwoordenboek Nederlands-Engels. Indien u Nederlandse jurist bent, dan ziet u in die vertaling de Nederlandse term ‘voorwaardelijk opzet’ doorschermeren.

Maar wat is een letterlijke vertaling eigenlijk precies? Er zijn verschillende manieren om iets letterlijk te vertalen. Iets kan bijvoorbeeld letterlijk worden vertaald door behoud van woordvorm (morfologie) en klank (fonetiek). Voorbeelden: ‘agonía’ (Spaans) en ‘agony’ (Engels) (geen equivalenten) of ‘cautie’ (Nederlands) en ‘caution’ (Engels) (geen strafrechtelijke equivalenten), dan wel een combinatie daarvan: ‘peanut butter’ = ‘pindaboter’ (want: ‘peanut’ = ‘pinda’ en ‘butter’ = ‘boter’).

Iets kan letterlijk worden vertaald ten aanzien van zinsstructuur of -bouw (syntaxis), waarbij woord voor woord de originele brontekst op de voet wordt gevolgd. Voorbeelden zijn specifieke dichtvormen met alliteraties en bijbelvertalingen, zoals Young’s Literal Translation. Gebruiken we dezelfde zinsbouw in de Engelse vertaling van artikel 420bis van het Nederlands Wetboek van Strafrecht, dan luidt de aanhef ongeveer als volgt:

“1. Als schuldig aan witwassen wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie: hij die (…)”
“1. As guilty of white washing is punished with a prison sentence of the highest four years or a fine of the fifth category: he who (…)”

Deze voor dit voorbeeld gemaakte vertaling is niet goed te begrijpen, omdat de zinsbouw van de brontaal geen grammaticale, goed lopende zin oplevert in de doeltaal, dus die kan niet identiek worden overgenomen. En dan hebben we het nog niet gehad over correcte stijl, toon, vakterminologie, enzovoorts, in de doeltaal. Deze toont ook mooi aan hoe ‘white washing’ wel een betekenis heeft, maar niet die van witwassen in dat artikel.

Iets kan ook letterlijk worden vertaald ten aanzien van de inhoudelijke betekenis (semantiek) op zinsniveau of woordniveau. Het probleem is dat een woord, zoals ‘issue’, veel betekenissen kan hebben en dus net zo veel, zo niet meer, letterlijke vertalingen kan hebben. Als vakterm kan het nog meer betekenissen krijgen. Dan is één vertaling niet noodzakelijkerwijs “letterlijker” dan een andere vertaling. Voorbeeld: ‘issue’ in een Engelstalige jurisprudentiebespreking. Weet men niet dat dit een vakterm is, dan kan men — hoewel men wel ‘issue’ vertaalt — dat woord semantisch verkeerd vertalen.

Hetzelfde geldt voor de door de Nederlandse auteurs gehanteerde vertaling “conditional intent”, waarbij de veronderstelling is dat deze letterlijk één op één ‘voorwaardelijk opzet’ zou volgen. De vraag is of voor de Engelstalige jurist “conditional intent” uit genoemde Nederlandse juridische vakliteratuur, hetzelfde betekent als voor de Nederlandse jurist de term ‘voorwaardelijk opzet’ betekent. Wordt de gebruikelijke Nederlandse juridische definitie van voorwaardelijk opzet gehanteerd of wordt er iets anders gezegd?

Voor het antwoord op die vraag moet eerst worden vastgesteld wat voorwaardelijk opzet volgens Nederlands recht is. In een arrest uit 2013, ¶ 2.3, geeft de Hoge Raad een goede omschrijving:

“Voorwaardelijk opzet op een bepaald gevolg (…) is aanwezig indien de verdachte bewust de aanmerkelijke kans heeft aanvaard dat dat gevolg zal intreden. Het zal moeten gaan om een kans die naar algemene ervaringsregelen aanmerkelijk is te achten (…)”.

Wil de vertaling “conditional intent” het equivalent zijn van voorwaardelijk opzet zoals hier omschreven, dan moeten de definities daarvan identiek zijn.

De Amerikaanse Hoge Raad laat in Holloway v. United States, 119 S. Ct. 966 (1999) zien wat ‘conditional intent’ is in het strafrecht. In de context van een gewapende overval op een auto gaat dat ongeveer zo: verdachte richt een vuurwapen op de bestuurder van een stilstaande auto en schreeuwt: “Geef me die auto of ik schiet!” of “Hier met die auto, anders blazen we de boel op!” Verdachtes opzet op het geweldsdelict was dus onderhevig aan de voorwaarde dat de inzittenden de auto moesten overhandigen. Anders gezegd: “er wordt niet geschoten, onder de voorwaarde dat de auto wordt overhandigd”. Dát is de voorwaarde in voorwaardelijk opzet in het Amerikaanse strafrecht. In deze strafrechtelijke context kan derhalve sprake zijn van opzet met en zonder voorwaarde. Lees ook Engels recht in onder meer R v Easom [1971] 2 QB 315 en vakliteratuur. Dus naar Amerikaans en Engels recht betekent ’conditional intent’ iets totaal anders.

Zoals u ziet, is deze vorm van opzet niet voorwaardelijk opzet, noch de voorwaarde die ten grondslag ligt aan voorwaardelijk opzet naar Nederlands recht. Vraag maar eens wat er wordt bedoeld met “voorwaardelijk” en om welke “voorwaarde” het gaat. Dat is iets totaal anders dan “er wordt niet geschoten, onder de voorwaarde dat”. Dus de term ‘conditional intent’ heeft wel een betekenis, maar niet die van ‘voorwaardelijk opzet’ die de Nederlandse auteurs bedoelen. Een letterlijke vertaling, voor zover daarvan überhaupt kan worden gesproken, leidt dus tot een geheel andere betekenis. Juridisch komen we derhalve uit bij totaal verschillende opzetvormen. In de vertaalkunde is dit een voorbeeld van valse vrienden, dwaalduiders of schijngelijkenissen. Wat is erger: een vertaling die niets betekent, omdat een term in de doeltaal wordt gebruikt die niet bestaat, of een vertaling die in de doeltaal iets anders betekent? U mag het zeggen.

Een betere uitkomst is te vinden door toepassing van de Skopos-theorie van de Duitse vertaalkundige Hans Vermeer, waarbij, kort gezegd, het doel van de brontekst voorop staat en daarmee ook de overdracht van de boodschap, van de betekenis, naar de doeltekst. Denk aan de enigszins vergelijkbare teleologische uitleg van bijvoorbeeld wetteksten, waarbij het achterliggende doel van de tekst voorop staat in plaats van de letterlijke woorden uit de wet. Het doel van de brontekst kan in het vertaalproces inhouden dat de woordvolgorde wordt losgelaten om zo een goed lopende zin in de doeltaal te krijgen (met name bij vertalingen van de Romaanse naar de Germaanse talen). Soms is op alle bovengenoemde niveaus de equivalentie verdwenen om plaats te maken voor volledige overdracht van de betekenis, maar dan wel met laserprecisie.

De taal van het recht is een taal op zich, in welke taal dan ook, waarbij alledaagse woorden een speciale betekenis krijgen. Dit maakt het slaafs vasthouden aan woordvolgorde, zinsbouw, fonetiek of morfologie van de brontaal een moeilijke taak als er iets zinnigs en vloeiend moet worden gezegd in de juridische vaktaal van de doeltaal. Hier komt nog bij dat bij vertaalwerk vanuit het Nederlands naar het Engels de verschillen van het recht van Nederland en bijvoorbeeld Amerika nog sterker worden benadrukt.

Dit betekent echter niet dat een vertaling de brontekst volledig moet loslaten om van een pleitnotitie een gespreksnotitie te maken, want stijl, bijvoorbeeld, kan worden behouden zonder verlies van betekenis. Waar de betekenisoverdracht met name voor zorgt, is dat de nadruk wordt gelegd op de juiste betekenis van het woord, de zin en de tekst als geheel. Op deze wijze kunnen schijngelijkenissen worden voorkomen.

Zou er in de berg eeuwenoude literatuur en jurisprudentie over mens rea en actus reus van Australië tot Amerika tot Engeland niet ergens ook maar eenmaal de Engelse term voor de Nederlandse term ‘voorwaardelijk opzet’ zijn gevallen? Op zijn minst onwaarschijnlijk, toch? U mag het zeggen.

Veel dank voor uw bezoek. Bij Plus Ultra hechten wij veel waarde aan de kwaliteit van juridische vertalingen. Wij waarderen onze cliënten ten zeerste en delen graag onze juridische en vertaalkundige vakkennis met u. Veel dank voor de donaties en voor het delen van Plus Ultra met anderen voor wie dit nuttig kan zijn. Het is door uw steun dat Plus Ultra gratis een bijdrage kan leveren aan onze geliefde mensen met waardevolle meertalige hulp en juridische en taalkundige artikelen en ook nuttige toeristische informatie en beelden. Nogmaals hartelijk dank voor uw steun en wij hopen u snel weer te zien.

U zult zien dat onze naam, ideeën en publicaties worden gekopieerd of iets soortgelijks wordt gemaakt of geprobeerd. Plus Ultra herkent u aan de inhoud.

© Plus Ultra Juridische Vertalingen & Uitgeverij. Alle rechten voorbehouden.